«Η θάλασσα είναι ένας κόσμος χαρισμένος σε εκείνους που μπορούν να αφουγκράζονται την εσωτερική μουσική των πραγμάτων της.» Αυτή η φράση του ποιητή μας Οδυσσέα Ελύτη αποτυπώνει και το μυστηριακό χαρακτήρα της θάλασσας ως άρρηκτα δεμένου με την τέχνη, την ιστορία και τον πολιτισμό των λαών που ευτυχούν να έχουν θάλασσα και θαλασσινό τοπίο.
Του Γιάννου Λακκοτρύπη*
*CEO Vasiliko Terminal Services.
Είναι αναντίλεκτο γεγονός ότι οι ανθρώπινες δραστηριότητες προκαλούν πρωτοφανείς περιβαλλοντικές αλλαγές για τα παράκτια και θαλάσσια οικοσυστήματα. Οι πιέσεις από την αλιεία, την παράκτια τουριστική ανάπτυξη, τη ρύπανση από χερσαίες και θαλάσσιες πηγές, την αστικοποίηση, την απώλεια και υποβάθμιση των πολύτιμων ενδιαιτημάτων, καθώς και τις εισβολές μη ιθαγενών ειδών αυξάνονται ολοένα και με γρηγορότερους ρυθμούς. Όλες αυτές οι επιπτώσεις είναι πιθανόν να επιδεινωθούν από την κλιματική αλλαγή και άλλους ενδεχομένως φυσικούς και άλλους παράγοντες.
Οι ανθρώπινες δραστηριότητες συχνά συγκεντρώνονται σε παράκτιες περιοχές που είναι λιγότερο ικανές να αφομοιώσουν αυτές τις δραστηριότητες και όπου οι δυσμενείς επιπτώσεις είναι πιο εμφανείς. Ειδικότερα και ενδεικτικά, οι κύριες απειλές για τις ευρωπαϊκές παράκτιες περιοχές είναι η ρύπανση των υδάτων και ο ευτροφισμός, η απώλεια της βιοποικιλότητας, η αστική ανάπτυξη, η υποβάθμιση του τοπίου και η διάβρωση των ακτών.
Ως γνωστό, η θάλασσα είναι ο πιο δημοφιλής προορισμός διακοπών της Ευρώπης: το 70% περίπου των Ευρωπαίων παραθεριστών επιλέγουν τη θάλασσα ως προορισμό για τις διακοπές τους. Πέραν αυτού, υπολογίζεται ότι περί τα 10 εκατομμύρια ψαράδες επιδίδονται στο ψάρεμα ως άθλημα ή για διασκέδαση. Η σχέση της θάλασσας με την πολιτιστική ανάπτυξη των λαών της Μεσογείου έχει αποτυπώσει στη ροή των τελευταίων τριών χιλιάδων ετών τεράστιας σημασίας πολιτισμικό αποτύπωμα, μοναδικό στο παγκόσμιο σκηνικό.
Αξίζει, λοιπόν, μια ειδική οικολογική αναφορά στη Μεσόγειο Θάλασσα όπου αυτή είναι μια ημίκλειστη θάλασσα με υψηλή αλατότητα λόγω των υψηλών ρυθμών εξάτμισης και των χαμηλών απορροών ποταμών. Ειδικότερα, η Ανατολική Μεσόγειος θεωρείται ολιγοτροφική συγκριτικά με το δυτικό της κομμάτι, δηλαδή έχει λιγότερα θρεπτικά συστατικά, γεγονός που εξυπακούει λιγότερο πλαγκτόν, αλλά και λιγότερα αλιεύματα. Έχει περιορισμένη ανταλλαγή υδάτων με τον Ατλαντικό Ωκεανό και τη Μαύρη θάλασσα. Είναι η θάλασσα όμως με τη μεγαλύτερη βιοποικιλότητα στην Ευρώπη.
Η αξία της Μεσογείου για την εν γένει κοινωνική, οικονομική και πολιτιστική ζωή της Ευρωπαϊκής οικογένειας είναι τεράστιας σημασίας. Για αυτό εξάλλου το λόγο η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει υιοθετήσει σχετικές πολιτικές και νομοθετικές ρυθμίσεις με στόχο τη βιώσιμη χρήση των θαλασσών, την προστασία των ευρωπαϊκών θαλασσών και τη διατήρηση των θαλάσσιων οικοσυστημάτων με ιδιαίτερη αναφορά στη Μεσόγειο.
Ένα από τους βασικούς λόγους επιλογής του ανωτέρου θέματος συζήτησης είναι επειδή τα βαθιά ύδατα και ο θαλάσσιος βυθός σχηματίζουν ένα εκτεταμένο και πολύπλοκο σύστημα που συνδέεται με τον υπόλοιπο πλανήτη σε ανταλλαγές ύλης, ενέργειας και βιοποικιλότητας. Η λειτουργία των οικοσυστημάτων των βαθιών υδάτων είναι ζωτικής σημασίας για τους παγκόσμιους βιο-γεωχημικούς κύκλους από τους οποίους εξαρτώνται μεγάλο μέρος της ζωής στη γη και ο ανθρώπινος πολιτισμός. Κι ενώ αυτή την πραγματικότητα ήδη η επιστημονική κοινότητα τη γνωρίζει εδώ και δεκαετίες εντούτοις εκτιμάται ότι σε παγκόσμιο επίπεδο υπάρχουν πάνω από 150 εκατ. τόνοι πλαστικού στις θάλασσες και ότι χωρίς σημαντική δράση υπολογίζεται ότι το 2050 θα υπάρχουν περισσότερα πλαστικά από ψάρια!
Μέρος του παγκόσμιου προβληματισμού για την ποιότητα των θαλασσών ευρίσκεται και η Μεσόγειος όπου, σε αντίθεση με την οικονομική, κοινωνική και οικολογική αξία της, τα δεδομένα που δίνουν οι σχετικές μελέτες είναι απογοητευτικά. Μεταξύ άλλων, παρατηρείται αύξηση της οξύτητας των υδάτων ως αποτέλεσμα των εκπομπών άνθρακα και εισαγωγή μη ιθαγενών ειδών μέσω των φορτίων και του Σουέζ, πιέσεις στην αλιεία, φαινόμενα ρύπανσης από βιομηχανικές και άλλες δραστηριότητες, αλλά και θαλάσσια σκουπίδια όπως πλαστικά.
Υποβάθμιση των θαλάσσιων και παράκτιων οικοσυστημάτων παρατηρείται πέραν από τη δική μας Μεσόγειο στη Βαλτική Θάλασσα, τη Μαύρη Θάλασσα, τον Βορειοανατολικό Ατλαντικό και την Αρκτική. Οι δραστηριότητες που επηρεάζουν το περιβάλλον είναι αποτέλεσμα της κάλυψης των άμεσων ανθρώπινων αναγκών μας, αλλά έχουν επιπτώσεις, κάποιες φορές μη αναστρέψιμες, σε είδη και ενδιαιτήματα που έχουν εξελιχθεί για χιλιάδες, αν όχι εκατομμύρια χρόνια.
Οι δραστηριότητες αυτές σχετίζονται με την υψηλή και αυξανόμενη πυκνότητα του πληθυσμού κατά μήκος των ακτών της Ευρώπης, την αλιεία, τη γεωργική ρύπανση, τα βιομηχανικά χημικά προϊόντα, την τουριστική ανάπτυξη, τη ναυτιλία, τις ανανεώσιμες ενεργειακές υποδομές και άλλες θαλάσσιες δραστηριότητες.
Μία ενδεικτική σχέση της Κύπρου με τη θάλασσα είναι η αξιοποίηση του τομέα της ιχθυοκαλλιέργειας λόγω της υπεραλίευσης και της σημαντικής μείωσης των αλιευμάτων της Μεσογείου. Τα παραγόμενα προϊόντα του συγκεκριμένου οικονομικού τομέα αποτελούν ένα από τα σημαντικότερα προϊόντα εξαγωγής της Κύπρου, ξεπερνώντας τα 30 Εκ. Ευρώ το 2017. Οι εξαγωγές περιορίζονται κυρίως σε προϊόντα ιχθυοκαλλιέργειας των οποίων η χονδρική και λιανική τιμή είναι πολύ χαμηλότερη από τα ψάρια που αναπτύσσονται σε φυσικές συνθήκες. Ασφαλώς, η αναμενόμενη βελτίωση του θαλάσσιου φυσικού περιβάλλοντος θα βελτιώσει τα ιχθυοαποθέματα και θα δημιουργήσει συνθήκες αλιείας προς εξαγωγή, με αποτέλεσμα να διασώσει το επάγγελμα της αλιείας αλλά και το έσοδα της χώρας μας από τις εν λόγω δραστηριότητες. Παράλληλα όμως, το βελτιωμένο θαλάσσιο φυσικό περιβάλλον μπορεί να δημιουργήσει άριστες συνθήκες για τη δημιουργία εξειδικευμένων και ποιοτικών βιομηχανιών ιχθυοκαλλιέργειας που να μειώνουν την εξάρτηση της Κύπρου στις εισαγωγές θαλάσσιων προϊόντων από τρίτες χώρες και που παράλληλα θα βελτιώσουν το εμπορικό ισοζύγιο της Κύπρου.
Έχοντας όλα αυτά υπόψη μας, θεωρείται εκ των ουκ άνευ, η ενασχόλησή μας σε όλα τα επίπεδα της οικονομικής, κοινωνικής, περιβαλλοντικής, εκπαιδευτικής και αναπτυξιακής πολιτικής με μέτρα προστασίας των θαλασσών μας. Ειδικότερα εμείς οι πολίτες της Κύπρου έχουμε χρέος να ενισχύσουμε τις σχετικές δράσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης και να ακολουθήσουμε την κοινή στρατηγική για την αλιεία, παράλληλα όμως, να εφαρμόσουμε πιστά τις ευρωπαϊκές νομοθεσίες και πολιτικές για επίτευξη καλύτερης κατάστασης των ευρωπαϊκών θαλασσών με στόχο τη βιώσιμη χρήση των θαλασσών και τη διατήρηση των θαλάσσιων οικοσυστημάτων.
Πέραν λοιπόν από μία απλή ευαισθητοποίησή μας σε θέματα προστασίας του περιβάλλοντος, επιβάλλεται η αλλαγή στάσης και συμπεριφοράς απέναντι στη φύση και τα προβλήματα του περιβάλλοντος, καθώς και η δημιουργία οικολογικής συνείδησης. Σημαντικό μέρος σε αυτή την πρόκληση ανήκει η θεματική της προστασίας της θάλασσας από τις ανθρώπινες δραστηριότητες αποδεχόμενοι τις αρχές της αειφορίας και ανάπτυξης αισθήματος κοινωνικής ευθύνης για την προστασία του περιβάλλοντος, αναπόσπαστο μέρος του οποίου είναι η θάλασσα!
