Η Κασπία Θάλασσα, μια εσωτερική θάλασσα που περιβάλλεται από τη Ρωσία, το Καζακστάν, το Τουρκμενιστάν, το Ιράν και το Αζερμπαϊτζάν, έχει συνδεθεί με τη Μαύρη Θάλασσα μόνο μέσω του καναλιού Βόλγα-Ντον και στην ιστορία της, έχει σπάνια βιώσει ανοιχτούς πολέμους, θεωρούμενη γενικά ως «ρωσική λίμνη».
Ωστόσο, η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία έχει δημιουργήσει νέες εντάσεις στην περιοχή, τις οποίες επιβεβαίωσαν πρόσφατα γεγονότα. Στις 6 Νοεμβρίου, ουκρανικά drones πραγματοποίησαν επίθεση σε ρωσικά ναυτικά σκάφη που βρίσκονταν στο Καζπίνσκ, προκαλώντας ζημιές σε πυραυλοφόρα πλοία όπως τα Τatarstan (F691) και Dagestan (F693). Στις 21 Νοεμβρίου, από την Αστραχάν, που βρίσκεται στη βόρεια ακτή της Κασπίας, εκτοξεύτηκε τροποποιημένος βαλλιστικός πύραυλος RS-26 Rubezh, και ταυτόχρονα η τοποθεσία εκτόξευσης στο Kaspin Yar δέχθηκε αντεπίθεση από ουκρανικά drones. Αυτές οι εξελίξεις τοποθετούν την Κασπία στο επίκεντρο των ναυτικών επιχειρήσεων του πολέμου στην Ουκρανία.
Οι στρατηγικές προκλήσεις
Η πρώτη πρόκληση αφορά τη χρήση της Κασπίας για τη μεταφορά ιρανικών drones, πυραύλων και πυρομαχικών προς τη Ρωσία, μέσω πλοίων που διακινούνται μεταξύ του Aμιραμπάτ στο Ιράν και του Oλάγια στην περιοχή Αστραχάν της Ρωσίας. Αυτές οι αποστολές έχουν καθοριστική σημασία για τον πόλεμο, καθώς παρέχουν στην Ρωσία ένα σημαντικό πλεονέκτημα. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η αποστολή 220 βαλλιστικών πυραύλων Fatah-360 που πραγματοποιήθηκε το Σεπτέμβριο του 2024, ενώ η Ιρανική πλευρά έχει παραδώσει χιλιάδες Shahed-136, που είναι drones αυτοκτονίας.
Οι αποστολές ιρανικών drones και πυρομαχικών που είναι συμβατά με τη Ρωσία συνεχίζονται, με τις ουκρανικές επιθέσεις να στοχεύουν στην αποτροπή τους. Εξαιτίας των αυξανόμενων επιθέσεων με όπλα ιρανικής προέλευσης, η Ουκρανία είναι πιθανό να εντείνει τις επιθέσεις της κα ακολουθώντας προηγούμενα πρότυπα, μπορεί να διερευνήσει νέες στρατηγικές στόχευσης εντός της περιοχής της Κασπίας.
Μια δεύτερη αναδυόμενη απειλή απορρέει από τη φθίνουσα σχέση μεταξύ Καζακστάν και Ρωσίας. Στο Οικονομικό Φόρουμ της Αγίας Πετρούπολης τον Ιούνιο, ο Πρόεδρος Τόκαγιεφ του Καζακστάν, ενώ βρισκόταν στην ίδια σκηνή με τον Πρόεδρο Πούτιν, αρνήθηκε να αναγνωρίσει την προσάρτηση της Ρωσίας στο Λουχάνσκ και το Ντονέτσκ στην Ουκρανία (καθώς και της Νότιας Οσετίας και της Αβχαζίας στη Γεωργία). Τόνισε επίσης ότι η χώρα του θα σεβαστεί τις δυτικές κυρώσεις κατά της Ρωσίας και απέρριψε το αίτημα για αποστολή καζακικών στρατευμάτων στην Ουκρανία. Οι προσωρινές «τεχνικές» κλείσεις του τερματικού εξαγωγής πετρελαίου του Καζακστάν στο Νοβοροσίσκ αποδόθηκαν στη δυσαρέσκεια της Ρωσίας για τη θέση του Καζακστάν.
Η πλειονότητα της πετρελαϊκής παραγωγής του Καζακστάν προέρχεται από τα πεδία Κασαγάν και Τενγκίζ που βρίσκονται στη βορειοανατολική Κασπία. Οι εξαγωγές είναι κατά κύριο λόγο εξαρτώμενες από το δίκτυο του Καζακικού Στράτου Εξαγωγής (CPC), που μεταφέρει το πετρέλαιο μέσω Ρωσίας και καταλήγει στο Νοβοροσίσκ στη Μαύρη Θάλασσα. Η Ευρώπη απορροφά το 80% του καζακικού πετρελαίου, ενώ το υπόλοιπο εξάγεται στην Κίνα μέσω της ανατολικής πύλης του αγωγού στο Αλασάνκου, με την Εθνική Εταιρεία Πετρελαίου της Κίνας να μην δείχνει διάθεση για επέκταση αυτού του δικτύου.
Αυτή η κατάσταση δημιουργεί μια τρίτη περιπλοκότητα: Η Ρωσία χρησιμοποιεί επίσης το δίκτυο CPC για να εξάγει το πετρέλαιο Urals από την Όμσκ και το Καζάν προς την Κίνα. Οι ναυλομεσίτες και οι έμποροι που εξυπηρετούν το Καζακστάν φοβούνται ότι η χρήση κοινών εγκαταστάσεων με τη Ρωσία μπορεί να τους προκαλέσει κυρώσεις. Η Ρωσία μπορεί να επιθυμεί να διαταράξει τις καζακικές εξαγωγές και να δημιουργήσει πιέσεις προμήθειας για τους ευρωπαϊκούς πελάτες του Καζακστάν, αλλά αυτό θα σήμαινε ταυτόχρονα ότι θα έπρεπε να υπονομεύσει τα έσοδα που αποκομίζει από τη χρήση της καζακικής υποδομής αγωγών. Αυτά τα έσοδα είναι ζωτικής σημασίας για την υποστήριξη των στρατιωτικών προσπαθειών της Ρωσίας.
Παρ’ όλα αυτά, ο Πρόεδρος Τόκαγιεφ έχει ξεκινήσει πρωτοβουλίες για τη μείωση της εξάρτησης από τη Ρωσία, επιδιώκοντας να επεκτείνει το εμπόριο μέσω της διασύνδεσης Καζακστάν-Μπακού στις Κασπιανές διαδρομές, μια πολιτική που συμβαδίζει με τα συμφέροντα του Αζερμπαϊτζάν.
Δύο τάνκερ ρηχής σχεδίασης, τα Liwa και Taraz, που κατασκευάστηκαν από μια κοινοπραξία εμιρατινών και καζακικών κρατικών επιχειρήσεων, έχουν ήδη ενταχθεί στον στόλο που συνδέει τον Ακτάου και το Μπακού, από όπου μπορεί να φορτωθεί καζακικό πετρέλαιο για τη Μεσόγειο μέσω του αγωγού Μπακού-Τιφλίδα-Τσεϊχάν.
Η αύξηση της ικανότητας μεταφοράς έχει συμβάλει σημαντικά στην αύξηση των όγκων που εξάγονται το 2024, με το Καζακστάν να ελπίζει ότι θα έχει εξάγει το 30% της παραγωγής πετρελαίου μέσω αυτής της διαδρομής το 2024, παρά το πλεονέκτημα του αυξημένου κόστους. Αν κατασκευαστεί ο προγραμματισμένος διασχιστικός αγωγός στην Κασπία, τα κόστη μπορεί να μειωθούν και οι όγκοι εξαγωγών μπορεί να αυξηθούν περαιτέρω.
Η ποικιλία των διαδρομών μεταφοράς στην Κασπία επίσης επεκτείνεται, με την Κίνα να επιδιώκει ανάπτυξη χερσαίων διαδρόμων προς την Ευρώπη που δεν διασχίζουν τη ρωσική επικράτεια. Για να προφυλαχθεί από πιθανές διαταραχές στις παραδόσεις μέσω του καναλιού Βόλγα-Ντον και να ενισχύσει την ασφάλεια των εμπορικών διαδρομών της, το Αζερμπαϊτζάν σκοπεύει να κατασκευάσει τρία επιπλέον τάνκερ, δύο φέρι και δύο πλοία κοντέινερ σε νεοϊδρυθέντα ναυπηγεία που συνεργάζονται με τα Λιμάνια του Αμπού Ντάμπι. Παράλληλα, η DP World του Ντουμπάι συμμετέχει στην προσπάθεια αυτή, έχοντας αποκτήσει την Topaz, μια ναυτιλιακή εταιρεία υπηρεσιών πετρελαίου που επικρατούσε στην Κασπία και ανήκε προηγουμένως στην ομανική βασιλική οικογένεια.
Εν μέσω των αυξανόμενων πολιτικών εντάσεων στην περιοχή της Κασπίας, όλες οι παράκτιες χώρες έχουν ενισχύσει τις ναυτικές τους δυνάμεις. Ο ρωσικός στόλος της Κασπίας, που αριθμεί 28 πλοία, παραμένει ο μεγαλύτερος στην περιοχή, περιλαμβάνοντας δύο φρεγάτες κλάσης Gepard που υπέστησαν ζημιές από την επίθεση της 6ης Νοεμβρίου, καθώς και 16 κορβέτες και ναρκοθηρευτικά σκάφη. Ο Ιρανικός Βόρειος Στόλος, που είναι υπεύθυνος για την 4η Ναυτική Υπηρεσία, διευθύνεται από τη φρεγάτα κλάσης Moudge IRINS Deylaman (F78) και διαθέτει τέσσερα ταχέα επιθετικά σκάφη κλάσης Sina, όλα εξοπλισμένα με κανόνια 76mm και πυραύλους C-802.
Οι στόλοι του Αζερμπαϊτζάν, του Καζακστάν και του Τουρκμενιστάν είναι αριθμητικά μικρότεροι και σε όρους ικανότητας σκαφών, αλλά το Αζερμπαϊτζάν έχει στην κατοχή του Triton κλάσης υποβρύχια, τα μόνα τέτοιου τύπου σκάφη που σταθμεύουν στην Κασπία.
Η γεωγραφία του Καζακστάν, που είναι κλεισμένη στη ξηρά, έχει δημιουργήσει προβλήματα στο παρελθόν και φαίνεται ότι θα το κάνει ξανά στο μέλλον. Όταν η Chevron κέρδισε τη «Συμφωνία του Αιώνα» το 1993 και ανέλαβε την ανάπτυξη του πεδίου πετρελαίου Τενγκίζ στη βορειοανατολική Κασπία, διαπίστωσε ότι είχε αγοράσει το πετρέλαιο — αλλά όχι τον απαραίτητο αγωγό για την εξαγωγή του. Τότε, το CPC είχε πλειοψηφικές κρατικές μετοχικές συμμετοχές που ανήκαν στην Σουλτανία του Ομάν και στη ρωσική κυβέρνηση, συμφέροντα που είχαν ιδιαίτερη αξία και έπρεπε να αγοραστούν προτού το πετρέλαιο μπορεί να οδηγηθεί στην αγορά. Τότε, δεν ήταν διαθέσιμη μια διασχιστική επιλογή στην Κασπία που να αποφεύγει τη Ρωσία.
Τώρα, οι γεωπολιτικές εξελίξεις και οι στρατηγικές συνεργασίες μεταξύ της Κασπίας, του Καζακστάν και άλλων χωρών μπορούν να αλλάξουν το τοπίο της περιοχής, καθώς οι χώρες αυτές προσπαθούν να ενισχύσουν τις θέσεις τους και να επιτύχουν μεγαλύτερη αυτονομία στην ενέργεια και τις μεταφορές. Οι κινήσεις του Καζακστάν για τη διαφοροποίηση του εμπορίου και η ανάπτυξη νέων υποδομών θεωρούνται κρίσιμες για την ενδυνάμωση της τοπικής οικονομίας και την προώθηση της ασφάλειας στην περιοχή.
Η Κασπία παραμένει, επομένως, στρατηγικοί κόμβος, επισημαίνοντας τη σημασία της στην παγκόσμια γεωπολιτική και το ρόλο που διαδραματίζει σε κρίσιμους τομείς, όπως η ενέργεια και οι διεθνείς σχέσεις.
