Η εικόνα τους προκαλεί ένα τρενάκι συναισθημάτων στον άνθρωπο, ανάλογα από την οπτική και τη γνώση που έχει ο καθένας γι’ αυτά τα μοναδικά χόνδρινα ψάρια.
Υπάρχουν περισσότερα από 500 είδη καρχαριών που κολυμπούν στους ωκεανούς. Αυτό που ίσως αγνοούμε, είναι ότι οι καρχαρίες διαφέρουν σε μέγεθος, όψη, ακόμη και σε συμπεριφορές. Το μέγεθος τους κυμαίνεται από το μήκος ενός ανθρώπινου χεριού έως μέχρι και τα 12 μέτρα. Τα μισά από όλα τα είδη καρχαριών έχουν μήκος μικρότερο από ένα μέτρο. Έρχονται σε μια ποικιλία χρωμάτων, ακόμη και στο ροζ και κάποια είδη τρέφονται με μικροσκοπικό πλαγκτόν ενώ άλλα προτιμούν μεγαλύτερα ψάρια και καλαμάρια. Βρίσκονται σχεδόν σε κάθε είδους ωκεάνιο βιότοπο, συμπεριλαμβανομένων των βαθέων υδάτων, του ανοιχτού ωκεανού, των κοραλλιογενών υφάλων και κάτω από τον πάγο της Αρκτικής.
Όπου κι αν ζουν, οι καρχαρίες διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στα ωκεάνια οικοσυστήματα – ειδικά τα μεγαλύτερα είδη που είναι πιο «τρομακτικά» για τους ανθρώπους. Οι καρχαρίες και οι συγγενείς τους ήταν οι πρώτοι σπονδυλωτοί θηρευτές και η ανδρεία τους, που βελτιώθηκε στα εκατομμύρια χρόνια της εξέλιξης, τους επιτρέπει να κυνηγούν ως κορυφαία αρπακτικά και να κρατούν τα οικοσυστήματα σε ισορροπία.
Αλλά οι καρχαρίες αντιμετωπίζουν προβλήματα σε όλο τον κόσμο. Η αυξανόμενη ζήτηση για πτερύγια καρχαρία, που χρησιμοποιούνται για την παρασκευή σούπας με πτερύγια καρχαρία, μια ασιατική λιχουδιά, οδήγησε στην αυξημένη αλιεία καρχαρία παγκοσμίως.
Υπολογίζεται ότι 100 εκατομμύρια καρχαρίες σκοτώνονται από την αλιεία κάθε χρόνο. Οι καρχαρίες πιάνονται κατά λάθος σε δίχτυα ή σε αλιευτικά εργαλεία με παραγάδια. Και λόγω του άσκοπου φόβου που υποκινείται από ταινίες όπως το Jaws, το ένστικτο για μερικούς είναι να πληγώνουν ή να σκοτώνουν τους καρχαρίες που πλησιάζουν—όπως η αμφιλεγόμενη σφαγή καρχαριών στην Αυστραλία.
Όλα αυτά θέτουν αυτά τα απίστευτα ζώα – και τα οικοσυστήματα στα οποία παίζουν ρόλο – σε κίνδυνο. Για να τα προστατεύσουν, κοινότητες και εταιρείες σε όλο τον κόσμο θεσπίζουν επιστημονικές πολιτικές διαχείρισης της αλιείας, δημιουργούν καταφύγια καρχαριών και απαγορεύουν την πρακτική της αφαίρεσης πτερυγίων καρχαρία και το εμπόριο πτερυγίων καρχαρία.
Οι καρχαρίες ομαδοποιούνται σε εννέα τάξεις:
- Οι καρχαρίες του εδάφους (Carcharhiniformes) είναι μερικοί από τους πιο γνωστούς καρχαρίες, συμπεριλαμβανομένων των καρχαριών τίγρης, των ταυροκαρχαριών, των καρχαριών των υφάλων, των καρχαριών σφυροκέφαλου και των γατοκαρχαριών. Καθορίζονται από ένα επίμηκες ρύγχος και μεμβράνη που ερεθίζει και υπάρχουν περισσότερα από 270 είδη.
- Η τάξη Echinorhiniformes περιλαμβάνει δύο είδη καρχαρία: τον φραγκόσυκο και τον καρχαρία bramble. Παίρνουν τα ονόματά τους από τις δερματικές οδοντοστοιχίες που μοιάζουν με αγκάθια που καλύπτουν το δέρμα τους και είναι καρχαρίες που ζουν βαθιά στο βυθό.
- Οι καρχαρίες ταυροκέφαλοι (Heterodontiformes) είναι μικρότεροι καρχαρίες, που φτάνουν σε μήκος τα 5 πόδια περίπου, με ρύγχους που μοιάζουν με γουρούνια και μικρά αγκάθια στα πτερύγια τους. Ζουν στον ρηχό βυθό της θάλασσας σε ζεστές και τροπικές περιοχές του Ειρηνικού και του Ινδικού Ωκεανού.
- Η τάξη Hexanchiformes περιλαμβάνει τους πιο πρωτόγονους καρχαρίες που υπάρχουν σήμερα με σκελετούς που μοιάζουν με αυτούς των αρχαίων εξαφανισμένων καρχαριών, και τους καρχαρίες που μπορούν να επιβιώσουν μόνο σε πολύ βαθιά νερά. Αυτό που κάνει αυτούς τους καρχαρίες μοναδικούς είναι οι βραγχιακές σχισμές τους: έχουν έξι ή επτά βραγχιακές σχισμές (ανάλογα με το είδος) σε αντίθεση με όλους τους άλλους καρχαρίες, που έχουν πέντε.
- Τα 15 είδη καρχαριών σκουμπριού (Lamniformes) περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων τον μεγάλο λευκό καρχαρία, τον μεγαστόμιο καρχαρία, τον καλικάντζαρο και τον αλωνιστή καρχαρία, μεταξύ άλλων. Βρίσκονται σε όλο τον κόσμο και σε ρηχά νερά μέχρι τη βαθιά θάλασσα. Τα έμβρυα των καρχαριών σκουμπριού τρέφονται με τα μικρότερα αδέρφια τους και τα γονιμοποιημένα αυγά τους ενώ βρίσκονται ακόμη στη μήτρα.
- Οι καρχαρίες του χαλιού (Orectolobiformes) ονομάζονται έτσι, επειδή πολλά από αυτά τα είδη έχουν περίτεχνα σχέδια δέρματος που μοιάζουν με χαλί. Περιλαμβάνουν τον φαλαινοκαρχαρία, τους wobbegongs, τους καρχαρίες μπαμπού και τους καρχαρίες-νοσοκόμους.
- Οι καρχαρίες πριονιών (Pristiophoriformes) είναι καρχαρίες μήκους 5 ποδιών, που κατοικούν στο βυθό με οδοντωτές ρύγχους που μοιάζουν με πριόνια. Αφού ανιχνεύσουν τους κραδασμούς του θηράματος στο νερό, τα χτυπούν με τα πριόνια τους για να τα απενεργοποιήσουν ή να τα σκοτώσουν. Μοιάζουν πολύ με τα άκρως απειλούμενα πριονόψαρα.
- Η τάξη Squaliformes περιλαμβάνει μια μεγάλη ποικιλία από καρχαρίες — από τον πιο μικρό (ο νάνος μήκους 8 ιντσών) έως τον καρχαρία της Γροιλανδίας μήκους 21 ποδιών. Τι κοινό έχουν όλα αυτά; Γεννιούνται ζωντανά από αυγά που εκκολάπτονται μέσα στο σώμα της μητέρας.
- Οι άγγελοι καρχαρίες (Squatiniformes) μοιάζουν μάλλον με σαλάχια, με επίπεδα σώματα που θάβουν κάτω από την άμμο στον πυθμένα της θάλασσας. Έχουν όμως απίστευτα κοφτερά δόντια. Περιμένουν τη λεία τους, η οποία αποτελείται από μικρά ψάρια και καλαμάρια και στη συνέχεια τους ξαφνιάζουν με ένα απότομο και θανατηφόρο δάγκωμα.
Η Αρχή και εξέλιξη του είδους
Οι πρώτοι καρχαρίες εξελίχθηκαν πριν από περισσότερα από 400 εκατομμύρια χρόνια, πολύ πριν οι δεινόσαυροι περιπλανηθούν στη Γη. Επειδή είναι χόνδρινοι, οι καρχαρίες δεν αφήνουν οστέινα απολιθώματα όπως άλλα αρχαία ζώα με σκελετούς όπως δεινόσαυρους, θηλαστικά και ερπετά. Αντίθετα, απολιθωμένα δόντια καρχαρία (μαζί με περιορισμένα λέπια δέρματος καρχαρία (που ονομάζονται οδοντοστοιχίες), σπόνδυλοι και μερικές εντυπώσεις αρχαίου ιστού καρχαρία) μας δίνουν στοιχεία για το τι συνέβη με τους καρχαρίες με την πάροδο του χρόνου. Τα παλαιότερα επιβεβαιωμένα λέπια καρχαρία βρέθηκαν στη Σιβηρία από έναν καρχαρία που έζησε πριν από 420 εκατομμύρια χρόνια κατά τη διάρκεια της Σιλουριανής περιόδου, και τα παλαιότερα δόντια που βρέθηκαν είναι από την Περίοδο του Ντεβόνιαν, περίπου 400 εκατομμύρια χρόνια πριν. Με βάση αυτά τα απολιθώματα, έχουν περιγραφεί περισσότερα από 2.000 είδη απολιθωμάτων καρχαριών.
Επειδή οι καρχαρίες ρίχνουν τόσα πολλά δόντια κατά τη διάρκεια της ζωής τους, υπάρχουν πολλά δόντια καρχαρία εκεί έξω. Κατά τον Μεσαίωνα, τα δόντια των απολιθωμένων καρχαριών θεωρούνταν ότι ήταν απολιθωμένες γλώσσες δράκων και δόντια καρχαρία χρησιμοποιήθηκαν επίσης σε όλη την ιστορία για την κατασκευή όπλων. Μερικοί επιστήμονες συγκρίνουν τα σχήματα των αρχαίων δοντιών καρχαρία με αυτά που βρέθηκαν σε σύγχρονους καρχαρίες για να αναζητήσουν ομοιότητες που υποδηλώνουν ότι είναι συγγενικά είδη.
Οι καρχαρίες βρίσκονται σε νερά σε όλο τον κόσμο, από τα ρηχά μέχρι τα βαθύτερα μέρη του ωκεανού. Μερικά είδη μεταναστεύουν τεράστιες αποστάσεις, ενώ μετακινούνται μεταξύ διαφόρων τοποθεσιών για να αναπαραχθούν και να βρουν τις καλύτερες πηγές τροφής. Ορισμένες από αυτές τις μετεγκαταστάσεις είναι αρκετά εύκολο να εντοπιστούν. Για παράδειγμα, κάθε χειμώνα στη Φλόριντα, οι μαυροκαρχαρίες κατευθύνονται από τον ανοιχτό ωκεανό προς την ακτή όπου ζευγαρώνουν και αναπαράγονται. Χιλιάδες από αυτούς τους καρχαρίες μεταναστεύουν ταυτόχρονα και έρχονται κοντά στην ακτή, διευκολύνοντας τους ανθρώπους να τους εντοπίσουν και τους επιστήμονες να τους μελετήσουν.
Αλλά οι καρχαρίες που μεταναστεύουν σε πολύ μακρινές ακτές και ταξιδεύουν μεμονωμένα είναι πιο δύσκολο να εντοπιστούν. Για να αντισταθμίσουν αυτό, οι επιστήμονες χρησιμοποιούν τεχνολογίες σήμανσης και παρακολούθησης για να μάθουν για τις κινήσεις τους. Συχνά τοποθετούν μια ηλεκτρονική ετικέτα στο πίσω μέρος ενός καρχαρία που στέλνει πληροφορίες σχετικά με τη θέση του GPS στους επιστήμονες στη στεριά. Ανακάλυψαν ότι οι μεγάλοι λευκοί καρχαρίες έχουν πολύ πιο περίπλοκα μοτίβα μετανάστευσης από ό,τι πιστεύαμε κάποτε, καθώς κινούνται σε όλο τον Ειρηνικό για να βρουν τροφή. Η νέα τεχνολογία σήμανσης και παρακολούθησης επέτρεψε επίσης στους ερευνητές να αποκτήσουν μια καλύτερη ιδέα για το πού πηγαίνουν οι ευγενικοί φαλαινοκαρχαρίες αφού συγκεντρωθούν για να τραφούν με πλαγκτόν στις ακτές της Κεντρικής και Νότιας Αμερικής. Ακόμα κι έτσι, συνεχίζουν να ανακαλύπτονται νέοι πληθυσμοί, δείχνοντας πόσα έχουμε ακόμα να μάθουμε για τον μεγαλύτερο από όλους τους καρχαρίες.
Αρκετά είδη καρχαριών επίσης μεταναστεύουν μεταξύ βαθύτερων και ρηχών υδάτων κάθε μέρα. Αυτές οι μεταναστεύσεις ονομάζονται κατακόρυφες μεταναστεύσεις. Η απόσταση αυτών των καθημερινών μεταναστεύσεων κυμαίνεται από 30 έως 300 πόδια (δεκάδες έως εκατοντάδες μέτρα) ανάλογα με το είδος του καρχαρία. Οι μπλε καρχαρίες (Prionace glauca), για παράδειγμα, περνούν τις νύχτες τους κοντά στην επιφάνεια του ωκεανού (πάνω από 325 πόδια ή 100 μέτρα), αλλά θα βουτήξουν σε βάθη 1300 ποδιών (400 μέτρα) – και περιστασιακά σε βάθος έως 1900 πόδια (600 μέτρα) — και πίσω στην επιφάνεια όλη την ημέρα.
Οι καρχαρίες μπορούν να παίξουν μεγάλο ρόλο στα οικοσυστήματα τους, ανεξάρτητα από το μέγεθός τους. Οι μεγάλοι αρπακτικοί καρχαρίες χρειάζονται μεγάλες ποσότητες τροφής για να συντηρηθούν. Έτσι, η απομάκρυνση πάρα πολλών μεγάλων καρχαριών μπορεί να έχει αλυσιδωτές επιπτώσεις στους πληθυσμούς του θηράματός τους: εάν αφαιρέσετε τους καρχαρίες, πάρα πολλά θηράματα μπορούν να επιβιώσουν και αυτοί στη συνέχεια ανταγωνίζονται μεταξύ τους (και άλλα ζώα) για τροφή, μετατοπίζοντας τον τροφικό ιστό.
Ένας από τους τύπους θηραμάτων που μπορεί να επηρεαστεί σε μεγάλο βαθμό από την αφαίρεση του καρχαρία είναι οι μικρότεροι καρχαρίες και οι ακτίνες. Συχνά, οι μεγάλοι καρχαρίες είναι από τα μόνα ζώα που τρώνε μικρούς καρχαρίες. Και έτσι, όταν οι μεγάλοι καρχαρίες υπεραλιεύονται, οι ερευνητές βλέπουν μερικές φορές μια αύξηση σε μικρότερους πληθυσμούς καρχαριών. Για παράδειγμα, καθώς οι μεγάλοι καρχαρίες απομακρύνθηκαν από τις ακτές της Νέας Αγγλίας τη δεκαετία του 1970 από την αλιεία, τα αλιεύματα σκυλόψαρων στην πραγματικότητα αυξήθηκαν πέντε φορές στα τέλη της δεκαετίας του 1980. Αυτό υποδηλώνει ότι τα σκυλόψαρα ήταν σε θέση να ευδοκιμήσουν μόλις εξαφανίστηκαν τα αρπακτικά τους. Στη συνέχεια, όμως, καθώς η αλιεία ακολουθούσε τα σκυλόψαρα με υψηλότερους ρυθμούς, οι πληθυσμοί τους μειώθηκαν με τη σειρά τους.
Οι μεγάλοι καρχαρίες συνήθως έχουν ως θηράματα θαλάσσιες χελώνες, θαλάσσια πτηνά και θαλάσσια θηλαστικά. Στην πραγματικότητα, οι καρχαρίες είναι μερικοί από τους λίγους θηρευτές μεγάλων θαλάσσιων θηλαστικών. Εξαιτίας αυτού, η παρουσία ή η απουσία τους μπορεί να έχει μεγάλη επίδραση στους πληθυσμούς των θηραμάτων. Η παρουσία των καρχαριών τίγρης στο Shark Bay της Αυστραλίας, για παράδειγμα, αλλάζει τη συμπεριφορά των θαλάσσιων χελωνών και των δελφινιών που αποφεύγουν τα μολυσμένα από καρχαρίες νερά ακόμα και όταν υπάρχει άφθονη τροφή εκεί.
Ένα μέρος όπου ο αριθμός των καρχαριών έχει σίγουρα μειωθεί είναι στους παράκτιους κοραλλιογενείς υφάλους σε όλο τον κόσμο. Οι υγιείς κοραλλιογενείς ύφαλοι μακριά από ανθρώπινους οικισμούς έχουν πολλούς καρχαρίες – πολύ περισσότερους από τους κορυφαίους ομολόγους τους, όπως τα λιοντάρια στην ξηρά. Αλλά όταν οι άνθρωποι εμφανίζονται, οι καρχαρίες εξαφανίζονται, εκτός εάν προστατεύονται. Μια πρόσφατη μελέτη διαπίστωσε ότι στα νησιά του Ειρηνικού, η πυκνότητα του καρχαρία είναι μόνο 3-10 τοις εκατό, όσο θα ήταν αν δεν ζούσαν άνθρωποι στην περιοχή. Επειδή οι άνθρωποι έχουν ζήσει κοντά σε υφάλους για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα, είναι δύσκολο να γνωρίζουμε πώς θα πρέπει να μοιάζουν αυτά τα οικοσυστήματα με έναν υγιή αριθμό καρχαριών – και επομένως τι επιπτώσεις έχει η απομάκρυνση των καρχαριών. Πρόσφατες μελέτες σε απομακρυσμένα ακατοίκητα νησιά δείχνουν ότι τα αρπακτικά των κορυφαίων καρχαριών υπερτερούν αριθμητικά της λείας τους, και σε ορισμένες περιπτώσεις αποτελούν το 50 έως 80 τοις εκατό της βιομάζας σε έναν ύφαλο.
