Η έκθεση του Copernicus για την κατάσταση των ωκεανών αποτελεί ετήσια δημοσίευση της θαλάσσιας υπηρεσίας Copernicus, η οποία δημιουργήθηκε το 2014 από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για το Copernicus 1 και ανανεώθηκε το 2021 για το Copernicus 2. Η έκθεση παρέχει μια ολοκληρωμένη, προηγμένη επιστημονική έκθεση σχετικά με τις τρέχουσες συνθήκες, τις διακυμάνσεις και τις τρέχουσες αλλαγές στις ευρωπαϊκές περιφερειακές θάλασσες και τους παγκόσμιους ωκεανούς.
Στόχος της έκθεσης είναι η παροχή αξιόπιστων και επιστημονικά επικυρωμένων πληροφοριών, με βάση τα στοιχεία της δεκαετίας του 1970 που θα παρουσιαστούν. Η έκθεση συντάσσεται από περισσότερους από 150 επιστημονικούς εμπειρογνώμονες από περισσότερους από 30 διεθνείς οργανισμούς.
Φυσικός Μετεωρολόγος
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στις ευρωπαϊκές θάλασσες, καθώς η έκθεση Copernicus για την κατάσταση των ωκεανών έχει ως στόχο να λειτουργήσει όχι μόνο ως σημείο αναφοράς για ένα παγκόσμιο κοινό, αλλά πιο άμεσα για τις δραστηριότητες της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Το έκτο τεύχος της έκθεσης για την κατάσταση των ωκεανών Copernicus είναι πλέον διαθέσιμη στο διαδίκτυο, υπό τον συντονισμό της Mercator Ocean International, του φορέα υλοποίησης της θαλάσσιας υπηρεσίας Copernicus.
Η παρούσα ετήσια έκδοση παρέχει μια ολοκληρωμένη και προηγμένη επισκόπηση της τρέχουσας κατάστασης, των διακυμάνσεων και των αλλαγών που σημειώνονται στις ευρωπαϊκές περιφερειακές θάλασσες και τους παγκόσμιους ωκεανούς κατά τις τελευταίες δεκαετίες και τα τελευταία χρόνια, ιδίως για το 2020. Τονίζει επίσης τη σημασία των δεδομένων για τους ωκεανούς, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο η συλλογή δεδομένων μπορεί να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε καλύτερα και να προσαρμοστούμε στις προκλήσεις της αλλαγής των ωκεανών.
Η παρουσίαση χωρίζεται σε τρία κύρια τμήματα, τα οποία εξετάζουν την αλλαγή του ωκεανού σύμφωνα με την κλιματική αλλαγή, αναλύουν τις φυσικές διακυμάνσεις και τα ακραία φαινόμενα και εξετάζουν την επίδρασή τους στους ωκεανούς και το κλίμα. Περιλαμβάνει επίσης δεδομένα και βασικές πληροφορίες σχετικά με τον γαλάζιο, τον πράσινο και τον λευκό ωκεανό χρησιμοποιώντας βασικούς δείκτες παρακολούθησης των ωκεανών έως το 2021.
Μπλε Ωκεανός:
Ο Μπλε Ωκεανός περιγράφει την φυσική κατάσταση του ωκεανού και περιλαμβάνει την επιφανειακή θερμοκρασία, το ύψος της στάθμης του νερού, τους κυματισμούς και τα ρεύματα, όπως και την συγκέντρωση ενέργειας στη μάζα του ωκεανού, την αλατότητά του και την πυκνότητά του.
Πράσινος Ωκεανός:
Ο πράσινος Ωκεανός, περιγράφει τη βιολογική και βιοχημική κατάσταση των ωκεανών, περιλαμβάνοντας για παράδειγμα την περιεκτικότητα σε χλωροφύλλη, σε θρεπτικά συστατικά , όπως και την οξείδωση του και την περιεκτικότητά του σε οξυγόνο.
Άσπρος Ωκεανός
Ο Άσπρος Ωκεανός επικεντρώνεται στην έρευνα των παγωμένων εκτάσεων στους πόλους (Βόρειο και Νότιο) και τη θάλασσα της Βαλτικής, με δείκτες που περιγράφουν την έκταση τους, τον όγκο τους και τα φυσικά χαρακτηριστικά τους.
ΓΑΛΑΖΙΟΣ ΩΚΕΑΝΟΣ
Το 2020 παρατηρήθηκαν δύο σοβαρές οργανωμένες εξω-τροπικές καταιγίδες στη Μεσόγειο Θάλασσα (καλούμενες συχνά ως Medicanes). Η καταιγίδα Gloria ήταν ένα άνευ προηγουμένου γεγονός, το οποίο προκάλεσε πρωτοφανή ύψη κύματος ρεκόρ, ωκεάνια ρεύματα και ακραίες πλημμύρες κατά μήκος των ισπανικών μεσογειακών ακτών και προκάλεσε ανθρώπινες απώλειες και εκατομμύρια οικονομικές ζημίες. Η καταιγίδα Ianos — ένας από τους ισχυρότερους κυκλώνες που καταγράφηκαν στη Μεσόγειο από το 1969 — επηρέασε την ελληνική χερσόνησο προκαλώντας ανέμους 110 km/h, καταρρακτώδεις βροχοπτώσεις και ακραίες πλημμύρες, με αποτέλεσμα τέσσερα θύματα και σημαντικές ζημίες στις υποδομές.
Στη Βαλτική Θάλασσα καταγράφηκαν ασυνήθιστα υψηλά κύματα καύσωνα στη θάλασσα τον χειμώνα του 2019/2020. Η μη εποχική αύξηση της θερμότητας των ωκεανών διατάραξε την έκταση των χειμερινών θαλάσσιων πάγων στην περιοχή, προκαλώντας τα χαμηλότερα επίπεδα των θαλάσσιων πάγων που είχαν καταγραφεί από το 1720.
Η θερμοκρασία της παγκόσμιας επιφάνειας της θάλασσας αυξάνεται με ρυθμό περίπου 0,016 °C ετησίως από το 1993 έως το 2020. Αυτό ισοδυναμεί με αύξηση κατά περίπου 0,43 °C παγκοσμίως. Η αύξηση της θερμοκρασίας των ωκεανών μπορεί να έχει σημαντικές επιπτώσεις στη θαλάσσια ζωή και τα οικοσυστήματα, προκαλώντας ενδεχομένως αυξημένη θνησιμότητα για τους οργανισμούς που δεν μπορούν να μεταναστεύσουν σε ψυχρότερα ύδατα.
Τα τελευταία 30 χρόνια, η στάθμη της θάλασσας επιταχύνεται, με αύξηση της στάθμης της θάλασσας σε παγκόσμιο επίπεδο άνω των 9 εκατοστών (~ 3 ίντσες) από το 1993. Περίπου το 30 % της παγκόσμιας ανόδου της στάθμης της θάλασσας μπορεί να αποδοθεί στη θερμική επέκταση των ωκεανών. Το υπόλοιπο 70 % μπορεί να αποδοθεί, για παράδειγμα, στην τήξη πάγου της γης.
Στην εικόνα που ακολουθεί παρουσιάζεται η διαφορά από την μέση τιμή (anomaly) της θερμοκρασίας της επιφάνειας της θάλασσας ως παγκόσμιος (global) μέσος όρος (average):
ΠΡΑΣΙΝΟΣ ΩΚΕΑΝΟΣ
Το 2020 χρησιμοποιήθηκαν νέα εργαλεία, μέσα και προσεγγίσεις για την παρακολούθηση των ωκεανών με μεγαλύτερη ακρίβεια. Αναπτύχθηκε ένα νέο σύνολο δορυφορικών δεικτών για τη βελτίωση του τρόπου μέτρησης των συγκεντρώσεων χλωροφύλλης α και φυτοπλαγκτού στους ωκεανούς και για τη χαρτογράφηση των κινδύνων ευτροφισμού. Οι δείκτες αυτοί δεν προσδιορίζουν την αιτία του ευτροφισμού, αλλά προειδοποιούν ότι έχει σημειωθεί αυξημένη ανάπτυξη της χλωροφύλλης α και του φυτοπλαγκτού, γεγονός που θα μπορούσε να υποδηλώνει δυνητικά ευτροφικές περιοχές.
Η περιεκτικότητα των ωκεανών σε θρεπτικές ουσίες της χειμερινής επιφάνειας (δηλαδή η αφθονία θρεπτικών ουσιών στα επιφανειακά στρώματα αμέσως μετά τον χειμώνα) χρησιμοποιήθηκε επίσης ως υποκατάστατη μεταβλητή για την πρόβλεψη της ικανότητας μιας συγκεκριμένης περιοχής να διατηρήσει ένα παραγωγικό και υγιές οικοσύστημα. Αυτές οι συγκεντρώσεις θρεπτικών ουσιών μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως υποκατάστατη μεταβλητή για την πρόβλεψη του βαθμού γονιμότητας μιας συγκεκριμένης περιοχής στις επόμενες εαρινές και θερινές περιόδους, συμβάλλοντας ενδεχομένως στην ανάπτυξη νέων εργαλείων για την παρακολούθηση της παραγωγικότητας των ωκεανών.
Μεταξύ του 1985 και του 2020, αυξημένα επίπεδα διοξειδίου του άνθρακα απορροφήθηκαν από τους ωκεανούς που προέρχονται από διάφορες ανθρώπινες δραστηριότητες. Κατά συνέπεια, η οξίνιση των ωκεανών αυξήθηκε κατά περίπου 30 % μετά τη βιομηχανική επανάσταση. Η μείωση των επιπέδων pH (γνωστή και ως οξίνιση των ωκεανών) μπορεί να έχει επιβλαβείς επιπτώσεις στα θαλάσσια οικοσυστήματα, καθιστώντας τους ωκεανούς πολύ λιγότερο ευπρόσδεκτους σε πολλές μορφές θαλάσσιας ζωής. Για παράδειγμα, όξινα ύδατα διαλύουν το ανθρακικό ασβέστιο, το οποίο αποτελεί ουσιώδες στοιχείο για τα θαλάσσια φυτά και ζώα όπως τα κοράλλια, το πλαγκτόν και τα οστρακοειδή.
Στην γραφική παράσταση που ακολουθεί, δίνεται το ph (εκφράζει τη συγκέντρωση υδρογονοκατιόντων σε ένα διάλυμμα ή την αλκαλικότητα ή οξύτητα ενός διαλύματος. Ph 7 είναι ουδέτερο διάλυμα, μικρότερο από 7 το διάλυμμα είναι αλκαλικό ενώ πάνω από 7 το διάλυμα χαρακτηρίζεται ως όξινο).
ΛΕΥΚΟΣ ΩΚΕΑΝΌΣ
Η έκταση των θαλάσσιων πάγων στην Αρκτική μειώθηκε τόσο κατά τη διάρκεια του χειμώνα όσο και κατά το καλοκαίρι για την περίοδο 2019/2020, με αποτέλεσμα να προστεθούν συνολικά 2.14 εκατομμύρια km² θαλάσσιου πάγου που χάθηκαν μεταξύ του 1979 και του 2021. Το 2020 σημειώθηκε ένα εξαιρετικό θερμό συμβάν στη βόρεια Σιβηρία, στο οποίο οι μηνιαίες ακραίες θερμοκρασίες υπερέβαιναν τους 5 °C. Από τον Ιούλιο έως τον Δεκέμβριο, η θαλάσσια παγοκάλυψη στην Αρκτική καταγράφηκε σε ένα από τα χαμηλότερα επίπεδα που παρατηρήθηκαν μέσω δορυφόρου από τα τέλη της δεκαετίας του 1970, γεγονός που συνέπεσε με το πρωτοφανές θερμό κύμα και προκάλεσε πρωτοφανή χαμηλή και ταχεία ρήξη του θαλάσσιου πάγου στη Θάλασσα Laptev. Το 2021 παρέμεινε μεταξύ των ετών με ένα από τα χαμηλότερα επίπεδα θαλάσσιας έκτασης πάγου.
Όπως και στην Αρκτική, ο θαλάσσιος πάγος της Ανταρκτικής στον Νότιο Ωκεανό διαδραματίζει ουσιαστικό ρόλο στη ρύθμιση του παγκόσμιου κλίματος και του πολικού θαλάσσιου οικοσυστήματος. Ενώ η έκταση των θαλάσσιων πάγων στην Αρκτική μειώθηκε τόσο κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού όσο και κατά τη διάρκεια του χειμώνα, οι τάσεις των θαλάσσιων πάγων στην Ανταρκτική δεν ήταν τόσο σαφείς. Τόσο το 2020 όσο και το 2021 η έκταση των θαλάσσιων πάγων ήταν φυσιολογική κατά τη θερινή και τη χειμερινή περίοδο, παρά την υπερθέρμανση των ωκεανών. Ωστόσο, τον Φεβρουάριο του 2022, μία νέα ανάλυση (διαθέσιμη εδώ: https://marine.copernicus.eu/news/antarctic-sea-ice-reaches-record-minimum ) δείχνει ότι η ελάχιστη έκταση των θερινών πάγων της Ανταρκτικής έφθασε στο χαμηλότερο επίπεδο ρεκόρ, κατατάσσοντας τη δεύτερη χαμηλότερη σε αρχείο δεδομένων διάρκειας 44 ετών.
Στην γραφική παράσταση που ακολουθεί δίνεται η γεωγραφική έκταση των πάγων στον αρκτικό κύκλο το 2021 σε σχέση με τον μέσο όρο 1993-2014.
Σε τι χρησιμεύουν τα δεδομένα που μαζεύει το πρόγραμμα COPERNICUS
Η συλλογή δεδομένων για τους ωκεανούς αποτελεί ουσιαστικό μέρος της κατανόησης και της παρακολούθησης της υγείας και της βιωσιμότητας του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Τα δεδομένα αυτά αποτελούν τα θεμέλια για τη βιώσιμη διαχείριση των ωκεανών, δηλαδή τον τρόπο διαχείρισης, χρήσης και διατήρησης των ωκεάνιων πόρων. Τα δεδομένα αυτά μπορούν να υποδεικνύουν πού σημειώνονται αλλαγές στους ωκεανούς και να χτυπούν το καμπανάκι για δράση σε τοπικό επιπεδο στην αρχή και παγκόσμιο στη συνέχεια.
Η ανάληψη δράσης με βάση αυτά τα δεδομένα μπορεί επίσης να μας φέρει πιο κοντά στην επίτευξη των Στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών και να συμβάλει στη δημιουργία του «ωκεανού που θέλουμε» στο πλαίσιο της δεκαετίας των Ηνωμένων Εθνών για τους ωκεανούς. Οι δείκτες παρακολούθησης των ωκεανών και η διαχείριση των ωκεανών μπορούν να μας βοηθήσουν να περιγράψουμε καλύτερα και να βελτιώσουμε την ικανότητα βιώσιμης ανάπτυξης των ωκεανών. Στην έκθεση εντοπίζονται παραδείγματα τομέων βιώσιμης ανάπτυξης που θα μπορούσαν ενδεχομένως να επηρεαστούν από τα ωκεάνια δεδομένα, αν και ο κατάλογος αυτός δεν είναι εξαντλητικός. Τα επικαιροποιημένα δεδομένα για τους ωκεανούς θα συμβάλουν στον εντοπισμό τομέων για την εφαρμογή στρατηγικών προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή και στον τρόπο με τον οποίο η διαχείριση των ωκεανών μπορεί να ενταχθεί στο ευρύτερο πλαίσιο των δράσεων των Ηνωμένων Εθνών.
Η πλήρης έκθεση (σε pdf) δίνεται εδώ: https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1755876X.2022.2095169?scroll=top&needAccess=true
Δρ. Φίλιππος Τύμβιος, Φυσικός Μετεωρολόγος
